به گزارش روابط‌عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، مجموعه «در قاب یک سند» با هدف معرفی و بازشناسی اسناد مهم و گاه مغفول‌مانده موجود در گنجینه آرشیوی این سازمان طراحی شده است و در هر شماره، یکی از اسناد تاریخی، فرهنگی، اداری یا اجتماعی موجود در آرشیو ملی ایران را معرفی و بررسی می‌کند.

هفدهمین شماره این مجموعه به مناسبت ۱۳ آبان، سالروز تبعید امام خمینی(ره) به ترکیه، به معرفی سندی با عنوان «اعلامیه امام خمینی(ره) خطاب به ملت ایران در مخالفت با کاپیتولاسیون و دعوت علما و مردم به قیام» اختصاص دارد. تاریخ تحریر این سند، ۴ آبان ۱۳۴۳ است.

کاپیتولاسیون در تاریخ حقوق و روابط بین‌الملل به نوعی موافقت‌نامه میان دو دولت گفته می‌شود که بر اساس آن، یکی از طرفین به اتباع کشور دیگر اجازه می‌دهد در قلمرو آن کشور از مصونیت قضایی برخوردار باشند و تحت قوانین محلی محاکمه نشوند. این نظام حقوقی، در عمل نوعی امتیاز قضایی برای بیگانگان و از مظاهر نفوذ سیاسی و حقوقی دولت‌های استعمارگر در کشورهای ضعیف به شمار می‌رود.

طرح اعطای کاپیتولاسیون در ایران، از مباحث جنجالی و سرنوشت‌ساز سال ۱۳۴۳ بود. در جریان سفر محمدرضا شاه پهلوی به آمریکا در تیرماه همان سال و مذاکرات انجام‌شده با مقام‌های آن کشور، اعطای کمک‌های نظامی به ایران مشروط به تصویب مقرراتی درباره مصونیت قضایی مستشاران آمریکایی شد. شاه برای دریافت ۲۰۰ میلیون دلار کمک نظامی، پس از بازگشت از آمریکا، لایحه‌ای موسوم به کاپیتولاسیون یا «اعطای مصونیت قضایی به مستشاران نظامی آمریکا و خانواده‌های آنان» را از طریق حسنعلی منصور، نخست‌وزیر وقت، در سوم مرداد ۱۳۴۳ در مجلس سنا مطرح کرد.

این لایحه پس از تصویب در مجلس سنا، در ۲۱ مهر ۱۳۴۳ در مجلس شورای ملی، در غیاب رئیس مجلس و ۲۵ تن از نمایندگان، به تصویب رسید. ماهیت استعماری و ضدملی این مصوبه موجب شد که دولت پهلوی از انتشار خبر تصویب آن و بازتاب‌های احتمالی‌اش در افکار عمومی جلوگیری کند.

امام خمینی(ره) از طریق برخی منابع، از محتوای این مصوبه آگاه شدند و بلافاصله در جلساتی با علما و طلاب، نسبت به آن ابراز نگرانی کردند. ایشان در ۴ آبان ۱۳۴۳، هم‌زمان با سالروز ولادت حضرت فاطمه زهرا(س)، در منزل خود و در جمع گسترده‌ای از اقشار مختلف مردم قم و دیگر شهرها، سخنرانی پرشوری در محکومیت این اقدام ایراد کردند.

امام خمینی(ره) در این سخنرانی، با اشاره به الحاق ایران به کنوانسیون وین و اعطای مصونیت کامل قضایی به مستشاران آمریکایی و خانواده‌های آنان، این قانون را توهینی آشکار به ملت و نظام قضایی ایران دانستند. ایشان همچنین با برشمردن علل پذیرش این مصوبه از سوی دولت، از جمله وابستگی اقتصادی و دریافت وام از آمریکا، اعلام کردند که چنین قانونی نشانه تسلیم و وابستگی سیاسی کشور است و از همگان خواستند در برابر آن بایستند.

در پی این سخنرانی، امام خمینی(ره) اعلامیه‌ای خطاب به ملت ایران صادر کردند که با آیه شریفه «لَنْ یَجْعَلَ اللّهُ لِلْکافِرینَ عَلَی الْمُؤْمِنینَ سَبیلاً» آغاز می‌شد. ایشان در این اعلامیه، کاپیتولاسیون را «سند بردگی ملت ایران» و «اقرار به مستعمره بودن کشور» توصیف کردند و آن را اهانتی به ارتش و دستگاه قضایی ایران دانستند.

امام خمینی(ره) همچنین با اشاره به نپذیرفتن چنین امتیازی در دیگر کشورهای اسلامی، از جمله پاکستان، اندونزی و ترکیه، دولت ایران را به بی‌کفایتی و خودباختگی متهم کردند. ایشان تمامی اقشار ملت، از جمله علما، روحانیان، استادان دانشگاه، دانشجویان، خطیبان و ارتش را به اعتراض عمومی علیه این مصوبه فراخواندند و هشدار دادند که سکوت در برابر چنین قانونی، به معنای پذیرش سلطه بیگانگان است.

در بخش‌های پایانی اعلامیه، امام خمینی(ره) به زندانی شدن غیرقانونی شماری از علما، مبلغان، طلاب و بسیاری از مردم بی‌گناه اشاره کردند. ایشان همچنین تأکید کردند: «امروز اقتصاد ایران بدست آمریکا و اسرائیل افتاده است و بازار ایران از دست ایرانی و مسلم خارج شده است و غبار ورشکستگی و فقر بر رخسار بازرگانان و زارع نشسته است و اصلاحات آقایان بازار سیاه برای آمریکا و اسرائیل درست کرده است و کسی نیست به داد ملت فقیر برسد.»

سرانجام، در پی اعلام این مواضع و افشاگری‌های گسترده، رژیم پهلوی در ۱۳ آبان ۱۳۴۳ امام خمینی(ره) را دستگیر و به ترکیه تبعید کرد. این رخداد، نقطه‌عطفی در تاریخ نهضت اسلامی ایران و مقدمه‌ای بر تحولات انقلابی سال‌های بعد به شمار می‌رود.

این سند از مجموعه اهدایی محمد حجت است و با شماره ۷۱۰-۹۹۸ در آرشیو ملی ایران نگهداری می‌شود.